خانه خوب کجاست؟

همه آدم‌ها از بدو خلقت تا به حال در فکر داشتن يک سرپناه امن و مطمئن بوده‌اند تا بتوانند ساعاتي را به دور از اجتماع پيرامون خود در آن بياسايند. خريد و انتخاب اين سرپناه داراي اصول و ويژگي‌هايي است که دانستن آنها خالي از لطف نيست. اما آنچه بسيار اهميت دارد اين است که نگاه يک مهندس ساختمان يا آرشيتکت و معمار به يک ساختمان با نگاه افراد عادي به آن متفاوت است
1.      آپارتماني يا مستقل
اصولا آپارتمان بيشتر به مكان‌هاي استراحت و زندگي شبانه در جوامع صنعتي گفته مي‌شود. با وجود روند شتاباني كه در بخش ساخت خانه‌هاي آپارتماني در كشور وجود دارد اما هنوز به نظر مي‌رسد با ضعف‌هاي فراواني در اين بخش روبه‌رو هستيم. مواردي مانند کاهش كيفيت به هنگام ساخت، برآوردن حداقل استانداردها، وابستگي ساخت آپارتمان‌ها به شرايط منطقه و محله به اين صورت كه براي مثال، كيفيت آپارتمان‌هاي شمال شهر تهران با جنوب تهران به علت وضعيت مالي متقاضي متفاوت است. بنابراين مقوله آپارتمان و اصلاح معايب موجود در آن علاوه بر نياز به دقت بيشتر كارفرمايان و سازندگان، توجه بيشتر ارگان‌هاي دولتي مربوطه را نيز مي‌طلبد. علاوه بر اينها، به نظر مي‌رسد فرهنگ آپارتمان‌نشيني در كشور ما همان‌طور كه بارها گفته شده هنوز اصلاح نشده است
به‌طور مسلم، حس استقلالي كه در خانه خواهيم داشت، با منزل آپارتماني قابل مقايسه نيست. در خانه تمام عوامل از نظر بهداشتي، رواني و مانند آن وابسته به ساكن است ولي در آپارتمان قرارگيري گروهي از انسان‌ها با فرهنگ‌ها و سطوح زندگي متفاوت، اين مساله را از بين مي‌برد. درواقع در آپارتمان يك محله كوچك در ارتفاع شكل مي‌گيرد كه در صورت همدلي و همكاري ساكنان مي‌تواند زندگي مطبوعي را رقم زند
2.      خانه‌هاي بافت سنتي- قديمي و خانه‌هاي نوساز
بحث درباره معماري سنتي و شرايط آن بسيار طولاني است. معماري سنتي ايران يك معماري بر پايه اقليم و تحت تاثير نوع فرهنگ و روابط آدميان بوده و به همين لحاظ تا دوره‌اي طولاني جوابگوي نياز ايرانيان بوده است. لحاظ كردن حريم‌هاي ديداري و فيزيكي مانند قرار دادن اندروني و بيروني و معماري درونگرا، عرصه‌بندي فضاهاي عمومي‌ و خصوصي از خيابان تا پستوها و به كارگيري الگوهاي فضايي مانند ايوان، حياط مركزي و مواردي بسيار ديگر سبب شده تا معماري سنتي، معماري مقبول در زمان خودش باشد. در حالي که خانه‌هاي نوساز امروزي به صورتي نسبتا مدرن و نه به تمامي مدرن، براي جامعه نسبتا سنتي ما ساخته مي‌شوند كه هنوز خاطره سرداب‌ها و حياط بزرگ خانه مادربزرگ را به ياد دارد و علاوه بر اينكه جامعه ما هنوز در كشاكش ميان مدرن و سنت است بنابراين در اين ميان برخي از خواسته‌ها و الگوهاي فضايي دلخواه از خانه امروزي حذف مي‌شود. فضاي مشاع معماري سنتي كه محل برخورد اعضاي خانواده بوده مانند سطح بام براي استراحت شبانه تابستان و مواردي ديگر، امروز به حداقل رسيده است. ايوان معماري سنتي به بالكني كه برگرفته از معماري غرب است، تقليل يافته كه به طور معمول در خانه‌هاي امروزي به علت فرهنگ مذهبي و اجتماعي ما بدون استفاده است. براي رسيدن به خانه‌هاي مناسب هر چند به طور مسلم نمي‌توان به معماري سنتي بازگشت ولي مي‌توان الگوهاي مثبت فضايي آن را كه ريشه در فرهنگ سنتي ما دارند، در معماري امروز به كار بست
3.      چه طبقه‌اي؟
در خريد آپارتمان موارد بسياري در خريد موثر است. امروز بنا بر قوانين موجود، آپارتمان‌هاي بالاي چهار طبقه موظف به داشتن آسانسور هستند كه اين امر مقداري از تفاوت ميان طبقات آپارتماني را مي‌كاهد ولي نمي‌توان با قطعيت در اين مورد نظر داد و بستگي به نظر خريدار دارد. براي مثال، طبقات بالاتر از ديد بهتري برخوردار هستند و از سر و صدا دورترند. طبقات پاييني وضعيت گرمايشي بهتري دارند چرا كه سطح تماس آنها با فضاي بيرون كمتر است و در ميان واحدهاي بالايي و پاييني قرار دارند، حال آنكه طبقه آخر با سطح بام محدود
مي‌شود كه فضايي بيروني است. اما اگر در ساخت آپارتمان اصول طراحي لحاظ شود، موارد منفي به حداقل مي‌رسد. براي مثال، در برخي آپارتمان‌ها، فضاي مشاع حياط منحصر به واحد پايين مي‌شود و اين به عنوان نكته مثبت براي گران‌تر شدن آن واحد در نظر گرفته مي‌شود، حال آنكه اين نكته‌اي منفي در طراحي است چرا كه اين فضاي مشاع حق تمام ساكنان است و خريدار طبقات بالاتر مي‌تواند مدعي استفاده از اين فضا باشد؛ و يا در نظر گرفتن موارد صحيح اجرايي مانند عايق‌بندي‌ها، استفاده از سيستم گرمايشي و سرمايشي با بازدهي بالا مي‌تواند تفاوت ميان طبقات را از اين لحاظ مورد تاثير قرار دهد.
4.      نورگير بودن خانه
نور مقوله مهمي‌در معماري است كه نمي‌توان به آساني از آن گذشت. جدا از مسايل فني معماري و زيبايي شناسي، نور به علت بار گرمايي و خاصيت ميكروب‌كشي كه دارد، مي‌تواند در سلامت فضاي دروني خانه موثر باشد
5.      شمالي يا جنوبي، شرقي يا غربي؟ کدام طرف؟
در شهرهاي بزرگ براي نورگيري بهتر جهت شمالي، جنوبي بهتر است و اين به عنوان يك امتياز محسوب مي‌شود ولي شناخت ويژگي‌هاي نورهاي جبهه‌هاي گوناگون مي‌تواند در تعيين جهت‌گيري، بسته به نظر طراحي تغيير كند. نور جنوب در نيمكره شمالي زمين جهت اصلي نورگيري است چرا كه خورشيد براي اين قسمت همواره از طرف جنوب مي‌تابد، بنابراين انرژي گرمايي و نوراني زيادي دارد. نور شرق و غرب نورهايي هستند كه تنها ساعات محدودي از روز درك مي‌شوند. نور شرق به هنگام صبح با انرژي گرمايي كم و روشنايي متوسط بوده و نور غرب كه به اصطلاح نور تيزي است، چشم را اذيت مي‌كند. درباره نور شمال بايد گفت اين نور از انعكاس خورشيد روي سطوح ديگر درك مي‌شود زيرا هرگز خورشيد متمايل به شمال نمي‌شود و نوري انعكاسي است. به همين علت، انرژي نوراني و گرمايي متعادلي دارد. با اين تفاسير، براي مثال بهتر است آشپزخانه سمت نور شمال باشد. البته قرارگيري فضاها بر اين اساس حكم نيست بلكه پيشنهاد است و طراحي مي‌تواند به گونه‌اي باشد كه نور غرب نيز نوري مناسب باشد
6.      خانه‌اي بدون صدا
خيلي از مشكلات بهداشتي از جمله بحث آلودگي صوتي بافت‌هاي مسكوني شهري ناشي از سياست‌هاي غلط شهرسازان و سازمان‌هاي شهري است. براي مثال، بزرگراه‌هاي شهري به ويژه در شهرهاي بزرگ نه خيابان هستند و نه بزرگراه. رعايت نکردن حريم ساخت حاشيه بزرگراه‌ها سبب مي‌شود تا آلودگي صوتي يكي از مشكلات خانه‌هاي مجاور باشد، همچنين خانه‌هاي مجاور فرودگاه‌ها، ترمينال‌هاو... آلودگي صوتي بالايي را متحمل مي‌شوند. صوت مزاحم از مواردي است كه به مرور تاثير خود را نشان مي‌دهد که سردرد‌هاي شديد و كم شدن قدرت شنوايي از آن جمله است.
 
بنابراين يک ساختمان از دو جنبه بايد مورد بررسي قرار گيرد
o         جنبه اول بيشتر بحث پيشگيري است كه بايد پيش از ساخت لحاظ شود
o         جنبه دوم، جنبه معمارانه است كه بيشتر جنبه درماني دارد. استفاده از عايق صوتي مي‌تواند يكي از راه‌ها باشد. ايجاد صوت‌شكن و يا استفاده از ترفندهاي خاص طراحي نيز مي‌تواند مفيد باشد
7.      سيستم‌هاي گرمايشي و سرمايشي
درجه حرارت مناسب براي آسايش ‌در منزل حدود 18 تا 25 درجه است كه به آن حد آسايش مي‌گوييم. براي برآوردن حد آسايش ‌و شرايط مطبوع داخلي در ابتدا بايد سيستم گرمايشي و سرمايشي مناسب انتخاب شود كه اتفاقا طيف آنچنان گسترده‌اي هم براي منازل نيست، براي ساختمان‌هاي با ارتفاع محدود به ‌طور معمول سيستم گرمايشي شوفاژ و كولر براي تامين گرمايش و سرمايش انتخاب معمول است كه خالي از ايراد هم نيست. در ساختمان‌هاي بزرگ‌تر نوع سيستم به‌وسيله مهندسان مكانيك انتخاب و محاسبه مي‌شود. علاوه بر اين، بايد در عايق بندي‌هاي حرارتي و رطوبتي و نيز درزبندي‌ها و استفاده از پنجره‌هاي دوجداره نيز دقت شود. خوشبختانه صدا و سيما در اين زمينه برنامه‌هاي خوبي تهيه كرده كه با وجود ايرادات موجود، در آموزش مردم موثر است.
دفتر تدوين و ترويج مقررات ساختمان هم در مبحث نوزدهم سلسله مقررات ملي ساختمان در رابطه با صرفه‌جويي انرژي در ساختمان به تفصيل بحث كرده است. اين مقررات که اجراي آن الزامي است. عبارت است از:
o         عايق‌كاري ديوارهاي خارجي ساختمان مانند عايق‌كاري ديوارهايي كه با محيط بيرون و يا فضاهايي كه از نظر دمايي كنترل نمي‌شوند نظير پيلوت
o         نصب پنجره‌هاي دوجداره با قاب‌هاي فلزي، چوبي و يا PVC استاندارد
o         عايق‌كاري كانال‌هاي هوا، لوله‌هاي تاسيسات و سيستم توليد آب‌گرم
o         نصب سيستم‌هاي كنترل‌كننده موضعي نظير شيرهاي ترموستاتيك روي رادياتورها
o         نصب سيستم‌هاي كنترل مركزي هوشمند و مجهز به سنسور اندازه‌گيري دماي هواي محيط
مزاياي اجراي اين مبحث در ساختمان عبارت است از
o         كمك به اقتصاد خانواده
o         افزايش رفاه نسبي در نتيجه مصرف صحيح انرژي
o         كمك به اقتصاد ملي
o         كاهش مصرف سوخت و در نتيجه كاهش آلودگي‌هاي ناشي از آن
o         امكان برقراري دماي ثابت در محيط
o         تنظيم دماي دلخواه در اتاق به منظور تامين شرايط آسايش
o         كاهش ظرفيت اوليه سيستم گرمايش و سرمايش تا 40 درصد
o         كاهش استهلاك سيستم گرمايش و سرمايش
o         توزيع متعادل حرارت و امكان برقراري دما‌هاي متفاوت در هر اتاق
o         حداقل 50 درصد كاهش مصرف سوخت و هزينه‌هاي مربوطه
8.      خانه‌هاي ضدزلزله
خوشبختانه در اين زمينه آيين‌نامه معروف 2800 وجود دارد كه بعد از زلزله تاسف بار منجيل و رودبار در سال 69 به شدت از سوي سازمان‌هاي دولتي پيگيري شد و هر ساله نسخه‌ها اصلاح شده و با سخت‌گيري بيشتر منتشر مي‌شود كه دستورالعمل مهندسان، طراحان و ناظران است و عمل به اين آيين‌نامه مي‌تواند تا حد زيادي ضامن ايمني ساختمان باشد. اصولا ساختمان‌هاي ضد زلزله بايد طراحي سازه مقاوم داشته باشند. خيلي از مردم فكر مي‌كنند كه اگر براي مثال به جاي تيرآهن شماره 18 از تير آهن 20 استفاده كنند، بهتر است، در حالي كه اين اشتباه مطلق است چرا كه ممكن است نتيجه معكوس داشته باشد. مقاوم بودن ساختمان به معناي بزرگ كردن ابعاد سازه آن نيست بلكه بايد در طراحي و محاسبات سازه‌اي به شيوه‌اي بهينه عمل شود.جدا از بحث سازه‌اي، در معماري نيز بايد مواردي لحاظ شود. هر چقدر ساختمان سبك‌تر باشد در زلزله ايمني بيشتري وجود دارد زيرا تلفات جاني كمتري خواهد داشت. استفاده از مصالح سبك در سقف و ديوارها، پرهيز از سطوح شيشه‌اي وسيع بدون سازه نگه ‌دارنده به ويژه در نما از جمله اين موارد است.ضمن اينكه لوله‌كشي گاز ساختمان بسيار مهم است چون در صورت ايجاد زلزله و رعايت نکردن استانداردهاي لازم و ايجاد شكست در لوله‌ها، آتش‌سوزي حادث خواهد شد. به‌علاوه ما نمي‌توانيم خانه‌اي كاملا ضد زلزله داشته باشيم و بحث طراحي در اينجا معطوف به اين قضيه است كه خسارت‌هاي احتمالي در برابر زلزله‌هاي شديد به حداقل كاهش يابد
9.      اطفاي حريق
دفتر تدوين و ترويج مقررات ساختمان اقدام به انتشار سلسله مقررات ملي ساختمان کرده است كه جلد سوم از اين مبحث فقط به همين موضوع اشاره دارد. بر طبق اين مقررات داشتن پله دوم و پله فرار در ساختمان‌هاي بالاي چهار طبقه و با متراژ هر طبقه 400 متر به بالا در خانه‌هاي مسكوني ضروري است و فاصله اين پله‌ها بايد به اندازه نصف قطر بزرگ ساختمان باشد. قراردادن شيلنگ آتش‌نشاني و متصل به جريان آب و يا كپسول‌هاي پودري در فضاي راهروهاي مشاع مسكوني ضروري است. توجه به طراحي خروجي‌هاي ساختمان بسته به ظرفيت ساكنان، قرار دادن آتش خاموش‌كن‌هاي سقفي در پاركينگ به ازاي هر ماشين و راه‌هاي ارتباطي پاركينگ، استفاده از پوشش‌هاي ضد حريق روي ستون‌ها، درهاي خروجي و ديوارهاي پلكان‌ها از جمله مواردي است كه سازمان آتش نشاني نيز بر رعايت آنها تاكيد دارد
10.  فضاي داخلي ساختمان
متاسفانه نقش معمار (آرشيتكت) در جامعه امروز ما فراموش شده است و شهروندان الگوهاي مناسبي ندارند و به حداقل‌ها راضي مي‌شوند. ايراد اصلي به سازندگان و كارفرمايان بازمي‌گردد كه حاضر نيستند در اغلب موارد با صرف هزينه‌اي بيشتر، طرحي خوب و بدون مشكل براي ساكنان بعدي داشته باشند. جدا از نماهاي نازيبا كه در سطح شهر داريم، فضاهاي داخلي نيز چندان راضي كننده نيست. بي‌توجهي به تناسبات فضايي، نورگيري و مسايل زيبايي‌شناسي مانند فرم، رنگ در داخل و خارج خانه، سبب ايجاد نوعي معماري به اصطلاح بساز بفروشي شده كه جاي تاسف دارد


ضمیمه ها
ضمیمه ندارد
تمامی حقوق برای وب سایت الوزمین محفوظ است. Telegram